Boshqa kursga o'tish ▾
Dars 5. Xavfsiz, maxfiy va muvozanatli: raqamli o'qitish rejangiz
Maqsad. O'quvchilarning shaxsiy ma'lumotlarini himoya qilish, keng tarqalgan onlayn xavflarga javob berish, ekran vaqtini muvozanatda saqlash hamda kursni bitta haqiqiy dars uchun bir sahifalik raqamli o'qitish rejasida birlashtirish.
Bolalar hali ismi, surati yoki ovozini kim ko'rishi mumkinligini yoki joylangandan keyin u qayerga ketishini baholay olmaydi. Shuning uchun o'qituvchi onlaynda ularning birinchi himoyachisi. Buning uchun texnik bilim kerak emas. Bir necha odat yetarli: kam yig'ish, avval so'rash, aloqani rasmiy kanallarda saqlash va o'quvchi tashvishli narsani aytganda nima qilishni bilish. Bu dars bir sahifalik rejangiz bilan tugaydi, shuning uchun xavfsizlik rejaga keyin emas, boshidan kiradi.
Asosiy g'oyalar
O'quvchilar ma'lumotini topshirish sizning huquqingiz emas
- Ismlar, suratlar, telefon raqamlari, baholar, manzillar hamda ovoz yoki video yozuvlar shaxsiy ma'lumotlar. Bolalar ma'lumotlari ko'proq ehtiyotkorlikni talab qiladi.
- Kerak bo'lgan eng kam ma'lumotni yig'ing (ma'lumotni minimallashtirish). Vosita o'z ishi uchun kerakdan ko'proq so'rasa, bu yo'q deyishga sabab.
- Maktab ma'qullagan vositalardan foydalaning. O'quvchilarning ismlari yoki shaxsiy ma'lumotlarini hech qanday onlayn vositaga, shu jumladan AI vositalariga, kiritmang (5.9 kursga qarang).
Rozilik, suratlar va akkauntlar
- O'quvchilar uchun suratlar, videolar yoki akkauntlardan oldin maktab qoidalarini tekshiring va ota-onadan, afzalroq yozma ruxsat oling. Ko'p onlayn xizmatlarda minimal yosh ham bor, shartlarni o'qing.
- Yuzni emas, ishni ko'rsating. Ommaviy joyda surat yoniga ism qo'ymang. O'qituvchi va o'quvchi aloqasini rasmiy kanallarda saqlang, boshqa kattalar ham ko'ra oladigan bo'lsin.
- Har bir akkaunt uchun boshqa, kuchli parollardan foydalaning va umumiy parolni boshqalar ko'ra oladigan joyga yozmang.
Onlayn xavflar: nimani o'rgatish va nima qilish
- Keng tarqalgan xavflar: kiberbulling, begonalar bilan aloqa, zararli kontent, firibgarlik va shaxsiy suratlarni ulashish. O'quvchilarga uchta odatni o'rgating: parol ulashmaslik, joylashdan oldin o'ylash, nimadir noto'g'ri tuyulsa, ishonchli kattalarga aytish.
- O'quvchi muammo haqida aytganda: xotirjam tinglang, ayblamang, skrinshot kabi dalillarni saqlang va maktabning xabar berish tartibidan foydalaning. Zararli suratlarni yubormang va ulashmang.
- UNICEF materiallari, shu jumladan UNICEF O'zbekiston materiallari, bolalarni onlayn himoya qilishni oilalar, maktablar, kompaniyalar va hukumatlar umumiy ishi deb ta'riflaydi. Siz bir qismsiz, hammasi emas.
Ekran vaqti muvozanati, o'quvchilar va siz uchun
- Ekran topshiriqlarini qog'oz, suhbat, rasm chizish yoki harakat bilan almashtiring. Har 20-30 daqiqada qisqa tanaffus yordam beradi; keng tarqalgan maslahat: qisqa vaqt uzoqdagi narsaga qarash.
- Kechqurun kech ekran talab qiladigan uy vazifasi bermang. Oilada uyqudan oldin ekranlarni o'chirish kabi oddiy odatni rag'batlantiring.
- O'zingizga ham g'amxo'rlik qiling: javob soatlarini belgilang, ko'zingizni dam oldiring va ekransiz vaqtingizni saqlang. Charchagan o'qituvchi yomonroq dars rejalaydi.
Xavfsizlik odatlari bir qarashda
| Soha | Qiling | Qochish |
|---|---|---|
| Ma'lumotlar | Eng kam yig'ing; ma'qullangan vositalar | Bepul onlayn vositalarda ism va tafsilotlar |
| Suratlar | Avval ruxsat; yuz emas, ish | Ommaviy joyda yuz yonida ism |
| Aloqa | Rasmiy kanallar, boshqa kattalar ko'ra oladi | Shaxsiy chatlar, shaxsiy akkauntlar |
| Muammolar | Tinglang, dalil saqlang, maktab tartibiga amal qiling | Ayblash, e'tibor bermaslik, zararli suratlarni yuborish |
| Ekranlar | Tanaffuslar va qog'oz variantlari | Kechqurun kech ekran uy vazifasi |
Eng xavfsizdan eng xavflisigacha ulashish
O'quvchilar ma'lumoti qayerda ekanini xaritaga tushiring
Bir varaq qog'oz oling va o'quvchilaringiz haqidagi ma'lumot saqlanadigan har bir joyni ro'yxatlang: telefoningiz galereyasi, xabar guruhlari, baholar fayllari, maktab platformasidagi sinf ro'yxatlari, daftarlar. Har bir joy uchun uchta savol bering: bu menga kerakmi? Yana kim ko'ra oladi? Uni qachon o'chiraman?
Ko'pchilik o'qituvchilar bir necha tezkor yutuqni topadi: tekshirgandan keyin o'quvchilar ishlarining suratlarini o'chirish, eski guruhlarni olib tashlash, telefonga kod qo'yish va fayl nomlariga ism yozmaslik. Hammasini shu hafta tuzatish shart emas. Haftasiga bitta yaxshilanish to'g'ri odat va u o'quvchilarga ehtiyotkor xatti-harakat qanday ko'rinishini ko'rsatadi.
Taqiqlar ro'yxati emas, xavfsizlik madaniyati
O'quvchilar yozishga yordam bergan qoidalarga ularga o'qib berilgan qoidalardan ko'ra ko'proq amal qilinadi. Har qanday onlayn makon uchun bir necha kelishuv bo'yicha sinf bilan o'n daqiqa o'tkazing: biz mehribonmiz, bir-birimizning suratlarimizni ulashmaymiz, nimadir noto'g'ri tuyulsa, kattalarga aytamiz. Ularni plakatga yozing va maktabda kimga aytish kerakligini qo'shing.
Bolalar kattalarga aytish ularga jazo olib kelmasligini bilishi kerak. UNICEF O'zbekistonning Xavfsiz internet kuni maqolasi onlayn himoyani oilalar, maktablar, kompaniyalar va hukumatning umumiy ishi deb ta'riflaydi va o'zgartirilgan suratlar kabi yangi xavflar haqida bolalar bilan gaplashishga undaydi. Sizning qismingiz gaplashishni osonlashtirish.
Sinfdan misollar
Yuzsiz Navro'z suratlari
Vaziyat. Samarqanddagi Dilnoza ota-onalarga 4-sinf Navro'z ko'rgazmasini ko'rsatmoqchi. U ota-onalar guruhidan ruxsat so'raydi, so'ng o'quvchilarning qog'oz lolalarini va dasturxon yozayotgan qo'llarini suratga oladi. Suratlarni yopiq sinf guruhida ulashadi. Yuzlar yo'q, ismlar yo'q va ko'rishni istagan har bir ota-ona ko'ra oldi.
Xulosa. Yuzni emas, ishni ko'rsatish ota-onaga kerakli narsani beradi va kamroq ma'lumot ulashadi.
Birgalikda yozilgan sinf chat qoidalari
Vaziyat. Aziz Farg'onada 8-sinfda dars beradi. Sinf chatini ochishdan oldin o'quvchilar bilan o'n daqiqa to'rtta qoida yozadi: mehribon so'zlar, boshqalarning suratlarini ulashmaslik, chat 19:00 da yopiladi va nimadir noto'g'ri tuyulsa kattalarga aytish. Ular plakatga imzo qo'yadi. Keyinroq bir o'quvchi qoidada shunday deyilgani uchun birinchi kuniyoq yomon xabarni unga olib keladi.
Xulosa. O'quvchilar bilan yozilgan qoidalarga amal qilish osonroq va ochiq gapirishni osonlashtiradi.
Begonadan xabar
Vaziyat. Toshkentdagi 10-sinf o'quvchisi Malikaga noma'lum kattalardan uning suratini so'ragan xabarni ko'rsatadi. Malika aytgani uchun unga rahmat aytadi, ayblamaydi, o'quvchining roziligi bilan skrinshot oladi va xuddi shu kuni maktabning mas'ul shaxsiga olib boradi. Ota-onalar bilan maktab tartibi aytganidek bog'lanadi.
Xulosa. Tinglash, dalil saqlash va maktab tartibidan foydalanish bolani ham, o'qituvchini ham himoya qiladi.
Keng tarqalgan xatolar
- Bepul vosita xavfsiz deb o'ylash, u qanday o'quvchi ma'lumotini yig'ishini tekshirmay.
- Tez bo'lgani uchun o'quvchilar suratlarini ismlar bilan ochiq sahifaga joylash.
- O'quvchining xabariga ayblash yoki 'shunchaki e'tibor bermang' deb javob berish.
- Uy vazifasini kechqurun kech yuborib, javob vaqtini o'quvchining muammosi deb hisoblash.
Ma'lumotlarni tekshirish va bir sahifalik raqamli rejam
- Amaliyot to'plamidagi sakkizta vaziyat kartasini o'qing. Juftlikda (10 daq.) har biri uchun hal qiling: xavf nima va nima qilasiz? Bir qator yozing.
- Yakka (15 daq.): to'plamdagi bir sahifalik reja shablonini oling. Yaqinda o'tadigan bitta haqiqiy dars uchun har bir qatorni to'ldiring: maqsad, vosita nima qo'shadi, tekshirilgan resurslar, slaydlar yoki tarqatma, onlayn yo'l va oflayn zaxira, xavfsizlik qadamlari, ekran muvozanati va B-variant.
- Juftlikda (10 daq.): rejalarni almashing. Shablon pastidagi ro'yxatdan foydalaning. Hamkasbingiz sahifasiga bitta aniq narsa va bitta o'zgarish yozing.
- Eng muhim o'zgarishni kiriting (5 daq.) va 'Hamkasblar fikri nimani o'zgartirdi' katagiga yozing. Bu sahifani saqlang; bu sizning yakuniy baholash ishingiz.
Fasilitator ushbu topshiriq bo'ylab dars davomida olib boradi.
Muhokama uchun savollar
- Qaysi vaziyat kartasi sizni eng ko'p hayron qoldirdi va qaysi biri maktabingizda eng qiyin bo'lardi?
- Hamkasbingiz fikri rejangizda nimani o'zgartirdi? Maqsadmi, kirishmi yoki xavfsizlikmi?
- Endi har qanday raqamli vositadan oldin shu kursdan qaysi bitta savolni berasiz?
Fikr yuriting
- Bugun qanday o'quvchi ma'lumotlarini saqlaysiz (telefon, xabar guruhi, fayllar) va kamroq saqlay olasizmi?
- Maktabingizda suratlar va akkauntlar bo'yicha yozma qoida bormi? Yo'q bo'lsa, uni siz bilan kim tuza oladi?
- Bu oy o'z ekran odatlaringizning qaysi qismini o'zgartirasiz?
Ertaga sinab ko'ring
- Telefoningizda o'quvchilar ma'lumoti qayerda ekanini ro'yxatlang va endi kerak bo'lmagan bitta narsani o'chiring.
- Sinfingiz bilan har qanday onlayn makon uchun uchta qoida yozishga o'n daqiqa ajrating.
- Maktabingizning onlayn muammolar haqida xabar berish tartibini bilib oling va mas'ul shaxs ismi hamda aloqasini bitta kartaga yozing.
Qo'shimcha o'qish va havolalar
Eng kam ma'lumot yig'ing, ruxsat so'rang, muammolar haqida maktab tartibida xabar bering va maqsad, kirish hamda xavfsizlikni bog'laydigan bir sahifa yozing.