Boshqa kursga o'tish ▾
Dars 4. Keskinlikni pasaytirish, oqibatlar va tiklash
Maqsad. Kuchayayotgan mojaroni tinchlantirish, bog'liq, hurmatli va real oqibatni tanlash hamda urish, sharmanda qilish yoki jamoaviy jazosiz qisqa tiklash suhbatini olib borish.
Ko'pchilik o'qituvchi o'quvchi baqirgan, rad etgan yoki ikki o'quvchi janjallashgan lahzaga duch keladi. O'sha lahzada birinchi maqsadingiz vaziyat kattalashmasligi, ikkinchisi o'quvchilarga undan o'rganishga yordam berish. Qo'rquv, kamsitish va zarbalar xatti-harakatni bugunga to'xtatishi mumkin, lekin ular nima qilishni o'rgatmaydi va ishonchga zarar yetkazadi. Bu sessiya xotirjam, bosqichma-bosqich muqobilni taklif qiladi: keskinlikni pasaytirish, o'rgatadigan oqibatni tanlash, tiklash va qachon yordam so'rashni bilish.
Asosiy g'oyalar
Avval o'zingizni tinchlantiring
- O'quvchi baqirsa yoki qarshilik qilsa, javob berishdan oldin bitta sekin nafas oling. Uch soniyalik pauza pushaymon bo'ladigan gapni aytishdan saqlaydi.
- Buni shaxsiy qabul qilmang. G'azab ko'pincha boshqa narsa haqida bo'ladi: muvaffaqiyatsizlik, oilaviy tashvish, kulgi. Sizning vazifangiz xonani xavfsiz saqlash, g'alaba qilish emas.
- Sizning va sinfning xavfsizligi birinchi o'rinda. Kimdir jarohat olishi mumkin bo'lsa, o'quvchilarni xotirjam chetga olib, hamkasb yoki direktorni chaqiring.
Keskinlikni pasaytiring
- Balandroq emas, pastroq va sekinroq gapiring. Xavfsiz masofani va ochiq holatni saqlang; o'quvchi ustida turmang, barmoq bilan ko'rsatmang.
- His-tuyg'uni qisqa nomlang ('Xafa bo'lganingni ko'ryapman') va obro'ni saqlaydigan chiqish yo'lini taklif qiling: 'Deraza yonida bir daqiqa tur, keyin gaplashamiz.' Buni xona ichida va ko'z o'ngingizda saqlang.
- Sinf oldida bahslashmang. 'Darsdan keyin gaplashamiz' deng va tomoshabin yo'qolishi uchun darsga qayting.
O'rgatadigan oqibatlar
- Mantiqiy oqibat bo'lgan voqeaga bog'liq, hurmatli va real bo'ladi: sochganingni yig'ishtir, buzilgan ishni qayta bajar, uzr so'ra va tuzat, qisqa vaqt alohida o'tir.
- Oqibatlarni oldindan ayting, shunda ular oldindan ma'lum bo'ladi. Ularni xotirjam, har bir o'quvchi uchun bir xilda qo'llang.
- Ishlatmang: urish yoki turtish, haqorat, sinf oldida sharmanda qilish, bitta uchun hammani jazolash, uzun ko'chirish, suv, hojatxona yoki ovqatni man qilish, bolani yolg'iz chiqarib yuborish yoki xulq uchun bahoni tushirish. Ular og'ritadi, qo'rquv yaratadi va o'rgatmaydi.
Tiklash va qachon yordam so'rashni bilish
- Qisqa tiklash suhbati, shaxsiy va ikki tomon xotirjam bo'lgandan keyin, to'rt narsani so'raydi: Nima bo'ldi? Nima o'ylagan yoki his qilgan eding? Kim ta'sirlandi? Buni to'g'rilash uchun nima qila olamiz?
- Takroriy yoki jiddiy voqealar haqida qisqa yozma qayd yuriting: sana, nima bo'ldi, nima qildingiz. Uni direktor bilan va oila bilan mehribon, faktlarga asoslangan tarzda baham ko'ring (ota-onalar bilan muloqot haqida 5.7 ga qarang).
- Bolaga zarar yetayotgani belgilarini ko'rsangiz yoki o'quvchi o'ziga yoki boshqalarga zarar yetkazishi mumkin bo'lsa, buni yolg'iz hal qilmang. Maktabingizning bolalarni himoya qilish tartibiga amal qiling va darhol direktor yoki maktab psixologi bilan gaplashing.
Mojarodan tiklashgacha
Oqibat uchun uchta savol
Ko'p sinflarda ishlatiladigan foydali tekshiruv: oqibat bog'liq, hurmatli va real bo'lishi kerak. Bog'liq: u sodir bo'lgan narsaga bog'langan, shuning uchun to'kilgan narsa artiladi, buzilgan daftar tuzatiladi, o'quvchiga aloqasiz jarima berilmaydi. Hurmatli: u xotirjam, haqoratsiz aytiladi. Real: o'quvchi buni bajara oladi va siz 36 o'quvchili sinfda uni oxirigacha yetkaza olasiz.
To'rtinchi nuqtani qo'shing: oldindan ma'lum. Qoida buzilganda nima bo'lishini sinfga oldindan ayting va hamma uchun bir xil oqibatni qo'llang. O'quvchilar qattiqlikdan ko'ra adolatni yaxshiroq qabul qiladi. Va oqibat nima uchun ekanini unutmang: o'quvchiga ishni to'g'rilashga va keyingi safar yaxshiroq qilishga yordam berish, uni qiynash emas.
Qisqa tiklash suhbati
Uni ikkalangiz xotirjam bo'lgandan keyin, shaxsiy, odatda besh daqiqa o'tkazing. To'rt narsani so'rang: nima bo'ldi; nima o'ylagan yoki his qilgan eding; kim va qanday ta'sirlandi; buni to'g'rilash uchun nima qila olamiz? Gapirishdan ko'ra ko'proq tinglang. Kichik qadamni qabul qiling, masalan, o'quvchining o'z so'zlari bilan uzr yoki buzilgan narsani tuzatish.
Ikki o'quvchi mojarosida avval har biri bilan alohida gaplashing, ikkalasi rozi bo'lsa, keyin birgalikda va har biriga unga qanday ta'sir qilganini aytishga imkon bering. Uzr so'rashga majburlamang; har bir o'quvchiga samimiy tuyuladigan tiklash yo'lini topishga yordam bering. O'quvchi bugun gapira olmasa, ertasiga taklif qiling. Va kelishilgan narsani qisqa yozib qo'ying, keyin qaytadan boshlamasdan tekshira olasiz.
Sinfdan misollar
Buzgan — tuzat
Vaziyat. Malika Samarqandda 5-sinfda dars beradi. Tasviriy san'at darsida bir o'quvchi jahl bilan sinfdoshining rasmini yirtadi. Malika undan qo'ng'iroqdan keyin bir daqiqa qolishni past ovozda so'raydi. Ular to'rt daqiqa gaplashadi va u keyingi tanaffusda sinfdoshi yordamida o'xshash rasmni qayta chizishni va o'z so'zlari bilan uzr so'rashni tanlaydi. Sinf oldida hech kim sharmanda bo'lmadi.
Xulosa. Zararni tuzatadigan oqibat unga aloqasiz jazodan ko'proq o'rgatadi.
Ikki bola, bitta parta
Vaziyat. Aziz Farg'onada 7-sinfda dars beradi. Ikki bola futbol o'yini haqida tortishib, partada bir-birini turtadi. U ularni xotirjam ajratadi va 'Darsdan keyin gaplashamiz', deydi. Darsdan so'ng har biri bilan alohida ikki daqiqa, keyin birgalikda besh daqiqa gaplashadi. Har biri ikkinchisi unga qanday ta'sir qilganini aytadi. Ular futbolni sinfdan tashqarida qoldirishga kelishadi, u esa juma kuni tekshiradi.
Xulosa. Avval alohida xotirjam suhbatlar, keyin birgalikdagisi tiklashni ehtimolroq qiladi.
Yomon xulqdan ko'proq
Vaziyat. Dilnoza Buxoroda 9-sinfda dars beradi. Odatda xotirjam o'quvchi kichik izohdan portlaydi, u yaqinlashganda cho'chiydi va qo'lida ko'karish bor. Dilnoza uni hech kim oldida so'roq qilmaydi. Ovozini past tutadi, o'sha kuni direktorga ayadi va maktabning bolalarni himoya qilish qadamlariga amal qiladi. O'zi tergov qilishga urinmaydi.
Xulosa. Zarar belgilari jazolanadigan yomon xulq emas; ular maktabning himoya tartibini talab qiladi.
Keng tarqalgan xatolar
- Qattiqroq jazo ko'proq o'rgatadi deb o'ylash, aslida u ko'pincha o'quvchilarga yashirishni o'rgatadi.
- Bitta o'quvchining ishi uchun butun sinfni jazolash.
- Uzr so'rashga majburlash; bu o'quvchilarni ma'nosiz uzr aytishga o'rgatadi.
- Bola zarar ko'rishi yoki boshqalarga zarar yetkazishi mumkin bo'lgan holatni maktab tartibini ishlatish o'rniga yolg'iz hal qilish.
Xotirjamlik, oqibat, tiklash
- Juftlikda (10 daq.): to'plamdagi 8 ta javobni 'o'rgatadi yoki tiklaydi' va 'og'ritadi yoki sharmanda qiladi' bo'yicha ajrating. Ikkinchi guruhdagi har biri uchun uning o'rniga nima qilishni yozing.
- Uchtalik guruhda (15 daq.): 'Otilgan daftar' keysini o'qing. Dastlabki 30 soniyani rolda o'ynang: biri o'qituvchi, biri o'quvchi, biri kuzatuvchi. O'qituvchi faqat pasaytirilgan ovoz, o'quvchining ismi, his-tuyg'uni nomlaydigan bitta gap va chiqish yo'lini taklifdan foydalanadi.
- O'sha guruhlar (15 daq.): rollarni almashtiring va ko'rsatma kartasidagi to'rtta savol bilan 5 daqiqalik tiklash suhbatini o'tkazing. 'O'quvchi' istaksiz bo'lishi mumkin; 'o'qituvchi' xotirjam va qiziquvchan qoladi.
- Yakka (10 daq.): sinfingiz uchun bir qatorli oqibatlar ro'yxatini (keng tarqalgan muammolarga bog'liq uchta oqibat) yozing va jiddiy xavotirlar uchun maktabingizda kimga murojaat qilishingizni nomlang.
Fasilitator ushbu topshiriq bo'ylab dars davomida olib boradi.
Muhokama uchun savollar
- Odatlaringizdan qaysi biri 'og'ritadi yoki sharmanda qiladi' ustunida va uning o'rniga nimadan foydalanasiz?
- 'O'quvchi' qarshilik qilganda o'qituvchi sifatida xotirjam qolish qanday his qilindi? Nima yordam berdi?
- Jiddiy holatda maktabingizda kimga murojaat qilish to'g'ri va muammo bo'lishidan oldin u bilan gaplashganmisiz?
Fikr yuriting
- Mojaroning dastlabki o'n soniyasida odatda nima qilasiz? Nima qilishni xohlar edingiz?
- Hozir ishlatadigan qaysi oqibatingiz sodir bo'lgan narsaga bog'liq emas?
- Nima qilishni hal qilishdan oldin o'quvchining tomonini oxirgi marta qachon eshitgansiz?
Ertaga sinab ko'ring
- Eng ko'p ishlatadigan uchta oqibatingizni yozing va har birini bog'liq, hurmatli yoki real deb belgilang.
- Aloqasiz jazolardan birini nimanidir to'g'rilaydigan oqibatga almashtiring.
- Hamkasb bilan to'rt savol yordamida besh daqiqalik tiklash suhbatini mashq qiling.
Qo'shimcha o'qish va havolalar
Avval xotirjamlik, so'ng o'rgatadigan oqibat, so'ng tiklash; hech qachon urmang, sharmanda qilmang yoki bitta o'quvchi uchun butun sinfni jazolamang.