Boshqa kursga o'tish ▾
Dars 1. Tartib va kutilmalar: qoidalarni ko'rinadigan qiling
Maqsad. Uch-beshta ijobiy kutilmani yozish va ikkita kundalik tartibni o'rgatish, mashq qildirish va maqtash mumkin bo'lgan qisqa qadamlarga bo'lish.
Har bir darsda takrorlanadigan lahzalar bor: kirish, daftarlarni chiqarish, siz gapirganda jim bo'lish, juftliklarga ajralish. Agar bu lahzalar sekin yoki shovqinli bo'lsa, butun yil davomida har darsda daqiqalar va sabr yo'qotasiz. Agar ular o'quvchilar biladigan tartib bo'lsa, deyarli hech narsa talab qilmaydi. Bu sessiya bir nechta tartibni tanlash, ularni yangi mavzudek ehtiyotkorlik bilan o'rgatish va tirik saqlashni ko'rsatadi, shunda ovozingiz dars berish uchun qoladi.
Asosiy g'oyalar
Nega tartib birinchi o'rinda
- 30-40 o'quvchili sinf va 45 daqiqalik darsda daftarlarni qidirish yoki jimlikni kutishga ketgan har bir daqiqa o'rganishdan olingan daqiqa (vaqt byudjeti uchun 5.2 ga qarang).
- Tartib — doimiy ishni bajarishning qisqa usuli; o'quvchilar uni aytmasdan bajaradigan bo'lguncha o'rganadi.
- Oldindan ma'lum tartiblar o'quvchilarga xavfsizlik hissini beradi va o'qituvchining ovoziga tushadigan yukni kamaytiradi (diqqat va xotira haqida 5.1 ga qarang).
Uch-beshta ijobiy kutilma
- Uzun ro'yxat emas, bir nechta kutilmani tanlang. Uch-beshtasini 1-sinf ham, 9-sinf ham eslab qoladi.
- Har birini ko'rish yoki eshitish mumkin bo'lgan harakat sifatida yozing: 'Kimdir gapirganda tinglang', 'Qo'pol bo'lmang' emas.
- Ularni o'quvchilardan ham so'rab oling: 'Birga yaxshi o'rganishimizga nima yordam beradi?' va ularning so'zlarini yozing. Sinf qatnashgan qoidalarga rioya qilish osonroq va ular oilalarda o'rgatiladigan kattalar va ustozlarni hurmat qilish bilan mos keladi.
Tartibni mini-dars kabi o'rgating
- Nima va nega foydali ekanini ayting. O'zingiz qadamma-qadam, sekin ko'rsating. O'quvchilar mashq qilsin, so'ng yana bir bor.
- Har bir tartibni taxminan to'rt qadamga cheklang. Kirish, daftarni chiqarish va o'tirish — bitta tartib; birinchi kunning o'zida o'nta tartibni o'rgatmang.
- Nima yaxshi chiqqanini aniq so'zlar bilan ayting: '3-qator daftarlarni 20 soniyada shovqinsiz chiqardi.'
Tartiblarni tirik saqlang
- Birinchi hafta mashq qiling, so'ng har hafta tekshiring. Buzilib qolgan tartib odatda bir marta o'rgatilgan tartibdir.
- Tanaffusdan keyin qayta o'rgating: Navro'z bayrami, qishki ta'til yoki uzoq yo'qlikdan keyin yana mashq qilish uchun yaxshi payt.
- Baqirishga bog'liq bo'lmagan bitta diqqat signalidan foydalaning, masalan, ko'tarilgan qo'l, kichik qo'ng'iroq yoki qarsak ritmi, va uni ham tartib sifatida mashq qiling.
Tartibni o'rgatish
Aytish o'rgatish emas
Sentyabrda bir marta 'Jimgina kiringlar' degan o'qituvchi dars emas, istak bergan. Tartibni ko'rish va sinab ko'rish kerak. Butun ketma-ketlikni xohlagan tezligingizda, masalan, 30 soniyada ko'rsating. So'ng sinfdan uni bajarishni so'rang va to'g'ri chiqqan qismlarni maqtash uchun to'xtang: 'Hamma o'tirishdan oldin daftarini ochgan edi.' Tartibsiz chiqsa, yana bajaring. Birinchi kundagi ikki mashq odatda keyin ko'p eslatmalarni tejaydi.
Qadamlar bilan birga sababni ham o'rgating. 3-sinfdan boshlab o'quvchilar tartib ularga nima berishini eshitsa, uni yaxshiroq bajaradi: 'Shunday qilsak, 3 daqiqa oldinroq boshlaymiz va oxirida o'yinga vaqt qoladi.' Ohangingiz do'stona bo'lsin. Maqsad odat, qo'rquv emas.
Avval qaysi tartiblar
Bir haftada hammasini o'rgatib bo'lmaydi. Darslaringiz eng ko'p vaqt yo'qotadigan joyga qarang va shundan boshlang. Ko'pchilik o'qituvchilar uchun bular: kirish, hammaning diqqatini jalb qilish, jihoz tarqatish va yig'ish, guruhlarga o'tish va yordam so'rash. Birinchi haftada kuniga bir-ikkitasini o'rgating, so'ng qo'shing. Har bir tartibni to'rt yoki undan kam qadam bilan yozing, shunda uni bir nafasda ayta olasiz.
Kutilmalar ham shunday ishlaydi. Ijobiy so'zlar bilan uch-beshta qisqa gap ('Kimdir gapirganda tinglang') har kuni ko'rsatadigan narsa beradi. Ularni shakllantirishda o'quvchilardan yordam so'rang. Plakatni o'quvchilar ko'z balandligida va o'qitish tilida saqlang; ko'p tilli sinfda o'quvchilarga yordam bersa, uy tilini ham qo'shing.
Sinfdan misollar
Sakkiz daqiqadan uchgacha
Vaziyat. Dilnoza Samarqandda 5-sinfda dars beradi. Tanaffusdan keyin 36 o'quvchisi joylashguncha taxminan sakkiz daqiqa ketardi. Dushanba kuni u eshik oldida turib ketma-ketlikni ko'rsatadi: salomlashish, joyga borish, daftar va qalamni chiqarish, doskadagi topshiriqni boshlash. Sinf buni to'rt daqiqada ikki marta mashq qiladi, u esa 2-qatorni ismi bilan maqtaydi. Juma kuniga kelib joylashish taxminan uch daqiqa oladi.
Xulosa. Tartibni ko'rsatish, mashq qildirish va aniq maqtash takroriy eslatmani odatga aylantiradi.
Qarsak ritmi
Vaziyat. Malika Farg'ona maktabida 2-sinfda dars beradi. 34 ta kichkina bolali xonada ovozni ko'tarish ish bermadi. U qarsak ritmini o'rgatadi: u ikki marta qarsak chaladi, ular ikki marta chalib, unga qarab qotib qoladi. O'yin shaklida o'n marta mashq qilishadi, avval tez, keyin sekin ritmda. Keyingi haftalarda ritm darsda bir necha martagina kerak bo'ladi.
Xulosa. O'yin sifatida mashq qilingan signal tartibga aylanadi va baqirishni almashtiradi.
Navro'z ta'tilidan keyin
Vaziyat. Aziz Toshkentda 9-sinfda tarixdan dars beradi. Navro'z bayramidan keyin sinfi shovqinli va varaqlarni tarqatish olti daqiqa oladi. Nolishning o'rniga u birinchi darsda tartibni o'n daqiqa qayta o'rgatadi: har qator uchun nazoratchi, orqaga uzatiladigan to'plam va 20 gacha sanash. Ertasi kuni tarqatish ikki daqiqadan kam oladi.
Xulosa. Tartiblar tanaffusdan keyin so'nadi, shuning uchun ularni qayta o'rgatish tabiiy.
Keng tarqalgan xatolar
- Qoidani bir marta e'lon qilib, uni butun yil eslab qolishini kutish.
- Kutilmalarni nimadan qochishni aytadigan, lekin nima qilishni aytmaydigan 'qilma'lar ro'yxati qilib yozish.
- Birinchi darsda o'nta tartibni o'rgatish, natijada birortasi ham yaxshi o'rganilmaydi.
- Tartib ishlamaganda uni yana mashq qilish o'rniga butun sinfni jazolash.
Qoidalarni qayta yozing, tartibni mashq qiling
- Yakka (8 daq.): to'plamdagi 'Odatda yoziladigan qoidalar' ro'yxatidagi oltita qoidani o'quvchilar ko'rishi yoki eshitishi mumkin bo'lgan ijobiy harakatlar shaklida qayta yozing. Har biri bir necha so'zdan iborat bo'lsin.
- Juftlikda (10 daq.): tartiblar ro'yxatidan ikkita kundalik tartibni tanlang (masalan, xonaga kirish, daftar tarqatish) va har birini tartib kartasiga to'rtta qisqa qadam qilib yozing.
- To'rttalik guruhda (15 daq.): bir kishi o'qituvchi bo'lib, bitta tartibni uch daqiqada o'rgatadi (ayt, ko'rsat, mashq qildir); qolgan uch kishi o'quvchi; kuzatuvchi nimaga maqtov berilganini yozadi. Vaqt bo'lsa, hamma bir marta o'rgatsin.
- Guruhda (7 daq.): birinchi qoralamangizda yetishmagan bitta tartib qadamini va shu hafta o'z sinfingizda o'rgatadigan bitta kutilmani ayting.
Fasilitator ushbu topshiriq bo'ylab dars davomida olib boradi.
Muhokama uchun savollar
- Qaysi qoidani harakat shaklida qayta yozish eng qiyin bo'ldi va nega?
- O'qituvchi rolida bo'lganingizda, 'o'quvchilar' tartibning qaysi qismini noto'g'ri bajardi va siz nima qildingiz?
- Ertangi darsingizda qaysi tartib sizga eng ko'p daqiqa tejaydi?
Fikr yuriting
- Sinfingizdagi qaysi qoida 'qilmang' shaklida yozilgan? Uni 'qiling' shaklida qanday yozish mumkin?
- Darsning qaysi qismi tartibsizlik tufayli eng ko'p vaqt yo'qotadi va qaysi tartib uni qisqartira oladi?
- Oxirgi marta sinf bilan faqat qoidani takrorlash emas, tartibni mashq qilganingiz qachon edi?
Ertaga sinab ko'ring
- Sizga eng ko'p daqiqa yo'qotadigan bitta tartibni tanlang va uni kartaga to'rt qadam qilib yozing.
- Keyingi darsda uni ayting, ko'rsating va ikki marta mashq qildiring, hamda bitta aniq narsani maqtang.
- Bir hafta mashqdan oldin va keyin necha daqiqa ketishini sanang va farqni yozing.
Qo'shimcha o'qish va havolalar
O'quvchilarga nima qilishni ayting, qanday ekanini ko'rsating, mashq qildiring va maqtang; odat bo'lguncha takrorlang.