Boshqa kursga o'tish ▾
Dars 4. Motivatsiya va ahamiyat
Maqsad. Oddiy darslik topshiriqlarini o'z-o'zini belgilash nazariyasining uchta ehtiyojidan foydalanib, ahamiyat, tanlov va erishsa bo'ladigan qiyinchilik taklif qiladigan qilib qayta yozish.
O'quvchilar kamdan-kam ko'proq motivatsiya so'raydi; ular 'Buni nega o'rganamiz?' va 'Men uchun juda qiyin emasmi?' deb so'raydi. Ikkalasi ham ma'no va muvaffaqiyat haqidagi halol savollar. Bunga topshiriqlarni loyihalash orqali javob bersangiz, baqirish, pora berish yoki yalinish shart emas. Bu sessiya uchta ehtiyoj — mustaqillik, kompetentlik va mansublik — oddiy 45 daqiqalik darsga qanday kiritilishini va maqtov hamda mukofotlardan o'quvchilarni ularga bog'lab qo'ymasdan foydalanishni ko'rsatadi.
Asosiy g'oyalar
Motivatsiyaning ikki turi
- Ichki motivatsiya — biror ishni qiziqarli yoki mazmunli bo'lgani uchun qilish. Tashqi motivatsiya — mukofot uchun yoki jazodan qochish uchun qilish.
- Baholar, maqtov va kichik mukofotlar odatni boshlashi mumkin, baholar esa imtihonlar uchun muhim. Lekin mukofot yagona sabab bo'lsa, mukofot to'xtaganda o'quvchilar ham to'xtashi mumkin.
- O'quvchining o'zidan keladigan sabablarni qo'shishga intiling: qiziquvchanlik, foyda, g'urur, mansublik. Mukofotlardan oz foydalaning va hech qachon yagona reja sifatida emas.
Motivatsiyani oziqlantiradigan uchta ehtiyoj
- O'z-o'zini belgilash nazariyasi (Deci va Ryan) uchta ehtiyoj qondirilganda odamlar ko'proq motivatsiyalanishini aytadi: mustaqillik (ma'lum tanlov), kompetentlik (men uddalay olaman) va mansublik (men shu yerdanman).
- 45 daqiqalik dars uchalasiga ham tegishi mumkin: kichik tanlov, to'g'ri darajadagi topshiriq va o'quvchilar o'qituvchi va bir-biri tomonidan ko'rilganini his qiladigan lahza.
- Tanlov tartibsizlik degani emas. Hammasi bir maqsadga olib boradigan ikki-uch variant bering: qaysi masalalar to'plami, qaysi misol, javobni qanday ko'rsatish.
Uni ahamiyatli qiling
- Ahamiyat o'quvchilar bu ular uchun nega muhimligini ko'rishlarini bildiradi: mahallasida, oilasida, kelajak kasbida yoki ularni qiziqtiradigan jumboqda.
- Rejalashda uchta savol bering: bu bizning shahar yoki qishloqda qayerda uchraydi? Kim uni ishida ishlatadi? Usiz nima buzilardi?
- Bog'lanish rost bo'lsin. Haqiqiy topshiriqsiz 'kasrlar Navro'zga o'xshaydi' kabi majburiy bog'lanish hech narsa o'rgatmaydi. Topshiriqning o'zi g'oyani ishlatishi kerak.
Muvaffaqiyat va harakat
- Kompetentlik topshiriqlar qiyin, lekin yetib boriladigan bo'lganda o'sadi. Har bir topshiriq oson yoki imkonsiz bo'lsa, motivatsiya tushadi. Ko'pchilik uddalay oladigan qadamdan boshlang, so'ng qiyinlikni oshiring.
- Qobiliyatni emas, harakat va strategiyani maqtang: 'Ikkinchi usulni sinadingiz' 'Siz aqllisiz'dan yaxshiroq ishlaydi. Bu Carol Dweckning tafakkur turlari bo'yicha tadqiqotiga mos.
- Taraqqiyotni ko'rsating: sinf o'tgan oy qila olmagan va hozir qila oladigan narsalarning oddiy ro'yxati. Ko'rinadigan taraqqiyot keyingi harakatni oziqlantiradi.
Uchta ehtiyoj sinfda
| Ehtiyoj | O'quvchi o'ylaydi | O'qituvchi harakati |
|---|---|---|
| Mustaqillik | Men qanday ishlashimda ozgina so'zim bor | Bir xil o'rganishni ko'rsatishning ikki-uch usulini taklif qiling |
| Kompetentlik | Men buni uddalay olaman va yaxshilanmoqdaman | Ko'pchilik uddalay oladigan birinchi qadamni belgilang, so'ng darajani oshiring; aniq fikr bildiring |
| Mansublik | O'qituvchi va sinfdoshlarim meni qadrlaydi | Ismlar va qiziqishlarni bilib oling; juftliklardan foydalaning; hissani minnatdorchilik bilan qabul qiling |
Uch ehtiyoj, o'qituvchining uch qadami
Mustaqillik
Mening so'zim bor
- Ikki-uch variant
- Bir xil maqsad
- O'quvchilar tanlovini tushuntiradi
Kompetentlik
Men uddalay olaman
- Ko'pchilik uddalaydigan birinchi qadam
- So'ng qiyinroq topshiriq
- Aniq fikr-mulohaza
Mansublik
Men shu yerdanman
- Ismlardan foydalaning
- Juftlik va kichik guruhlar
- Hissalarga minnatdorchilik
To'la dasturga mos tanlov
Ba'zi o'qituvchilar tanlov to'la dastur ustidan nazoratni yo'qotish degani deb xavotirlanadi. Unday emas. Tanlov kichik bo'lishi mumkin: to'rt masaladan qaysi ikkitasini bajarish, qaysi misoldan foydalanish, javobni chizma, jadval yoki gap shaklida ko'rsatish. Barcha variantlar bir maqsadga va bir tekshiruvga olib boradi.
Tanlovni aniq chegaralar ichida bering va chegaralarni tushuntiring: 'Siz tanlaysiz, lekin qiyinroq guruhdan kamida bittasini bajarishingiz kerak.' Ba'zi sinflarda o'quvchilar nima qilish kerakligi aniq aytilishiga o'rgangan, shuning uchun ikki variantdan boshlang. Tanlash mashq bilan o'sadigan ko'nikma.
O'ttiz besh kishilik sinfda mansublik
Mansublik — o'qituvchi va sinfdoshlar meni qadrlaydi degan his. Buning uchun uzun suhbat kerak emas. Ismlardan foydalaning, eshikda salomlashing, hissalarni aniq minnatdorchilik bilan qabul qiling ('Rahmat, Dilnoza, misolingiz fikrni ko'rishimga yordam berdi'). Aralash juftliklar va qisqa guruh topshiriqlari o'quvchilarga faqat birinchi qatordan ko'proq tanilishga imkon beradi.
Ommaviy taqqoslash va saralashdan ehtiyot bo'ling. Baholarni ovoz chiqarib o'qish yoki faqat eng yaxshi bir necha kishini maqtash sinfning ko'pchiligiga ular chetda ekanini aytadi. Strategiya, yaxshilanish va sinfdoshga ko'rsatilgan yordamni maqtang, imkon qadar baholarni yashirin saqlang.
Sinfdan misollar
Palov va proporsiya
Vaziyat. Aziz Samarqandda 6-sinfda proporsiya o'tadi. Darslikda nisbatlar bo'yicha o'nta mashq bor. U o'quvchilardan 4 kishilik palovga qancha guruch va sabzi kerakligini, 10 kishilikka-chi, deb so'raydi. Ular juftlikda sonlarni topadi, so'ng har juftlik kattalashtirish uchun boshqa miqdor tanlaydi. O'quvchilar odatdagidan yaxshiroq savol beradi, Aziz esa o'sha maqsadni — nisbat to'g'ri yechilganini — tekshiradi.
Xulosa. Haqiqiy mahalliy topshiriq va kichik tanlov maqsadni o'zgartirmasdan ahamiyat va mustaqillikni qo'shadi.
9-sinfda uch daraja
Vaziyat. Malika Toshkentdagi 9-sinfiga uch tenglamalar to'plamini beradi: A (oson), B (o'rta), C (qiyin). O'quvchilar kamida ikki to'plamni, jumladan B yoki C dan birini bajarishi kerak. Avvaliga ko'pchilik A ni tanlaydi. Ikki haftadan keyin ko'pchilik B ga o'tadi. Kuchsizroq o'quvchilar endi ko'proq urinishini aytadi, chunki ishlaydigan masaladan boshlash mumkinligini biladi.
Xulosa. Ko'pchilik uddalaydigan birinchi qadam kompetentlikni quradi, tanlov esa keyingi qadamni xavfsiz qiladi.
Strategiyani nomlaydigan maqtov
Vaziyat. Dilnoza avval 'Barakalla, aqlli qiz' derdi. Keyin o'quvchilar yorliqni saqlash uchun qiyin savollardan qochishini payqadi. U 'Birinchi usul ishlamaganda sonlar o'qini sinab ko'rganingni ko'rdim' deyishga o'tdi. Buxorodagi 4-sinfida ko'proq o'quvchi ovoz chiqarib 'Boshqa usulni sinab ko'ray' deya boshladi.
Xulosa. Harakat va strategiyani maqtash Carol Dweck tadqiqotidagidek o'sish nuqtai nazarini qo'llaydi va o'quvchilarni qiyin ishlarga urinishga tayyor saqlaydi.
Keng tarqalgan xatolar
- Chegarasiz tanlov berish, shuning uchun o'quvchilar har safar eng osonini tanlaydi.
- Hayotga majburiy bog'lanish, g'oyani aslida ishlatmaydigan, masalan, o'sha mashq atrofiga o'ralgan hikoya.
- Baholar, stikerlar va reytinglarni o'quvchilar ishlashining asosiy sababi qilish.
- Harakat, strategiya va yutuq o'rniga 'aqllilik' yoki 'iste'dod'ni maqtash.
Uni muhim qiling: topshiriqni qayta yozing
- Uch kishilik guruhlarda Amaliyot to'plamidan 6 ta topshiriq kartasini oling. Har biri o'quvchilar uchun zerikarli bo'lgan oddiy darslik topshirig'i.
- Har bir karta uchun jadvalda uchta ehtiyojdan qaysi biri zaifligini (mustaqillik, kompetentlik, mansublik) va o'quvchi nima o'ylashini belgilang: 'Men buni nega qilyapman?'
- Oltitadan to'rttasini qayta yozing. Har bir qayta yozuv o'sha maqsadni saqlashi, tanlov, haqiqiy mahalliy bog'lanish yoki erishsa bo'ladigan qiyinchilikdan kamida bittasini qo'shishi va maqsadni qanday tekshirishni bir qatorda aytishi kerak.
- Galereya aylanishi (10 daq.): qayta yozuvlaringizni devorga qo'ying. Boshqa guruhlarga boring va topshiriqqa yopishqoq qog'oz qo'ying: maqsad hamon aniq joyga yulduzcha, bog'lanish majburiy tuyulgan joyga savol belgisi.
Fasilitator ushbu topshiriq bo'ylab dars davomida olib boradi.
Muhokama uchun savollar
- Qaysi qayta yozuv maqsadni yo'qotmasdan eng ko'p motivatsiya qo'shdi? U nimani o'zgartirdi?
- Qayerda bog'lanish majburiy tuyuldi va uni qanday rost qilasiz?
- Keyingi haftangizdagi qaysi topshiriqni besh daqiqada qayta yoza olasiz?
Fikr yuriting
- O'quvchi 'Buni nega o'rganishimiz kerak?' deb so'raganda nima deysiz? Javobingiz rostmi va aniqmi?
- Sinfingizda motivatsiyaning katta qismini qayerda mukofot yoki baholar ko'taradi? Yana nima uning bir qismini ko'tarishi mumkin?
- Qaysi o'quvchi o'zini jamoaga tegishli emas deb his qiladi? Shu hafta bitta nima qila olasiz?
Ertaga sinab ko'ring
- Ertaga uchun bitta topshiriqni tanlab, uni bajarishning ikki usulini bering, ikkalasi ham bir maqsadga olib borsin.
- Keyingi mavzuingiz uchun bitta mahalliy misol bilan 'Buni nega o'rganamiz?' savoliga halol javob yozing.
- Bitta 'Barakalla'ni o'quvchi nima qilganini nomlaydigan maqtovga almashtiring, masalan, 'Javobni teskari yo'l bilan tekshirding'.
Qo'shimcha o'qish va havolalar
O'quvchilarga sabab, kichik tanlov va uddalasa bo'ladigan topshiriq bering, maqsadni yo'qotmasdan.