Boshqa kursga o'tish ▾
Dars 3. Fanlar bo'yicha tilni hisobga oladigan darslarni rejalash
Maqsad. 45 daqiqalik fan darsiga til qatlamini qo'shish: uning til talablarini topish, bitta til maqsadini yozish, aniq daqiqalarga uchta tayanch qo'yish va har bosqichda qaysi til ishlatilishini rejalash.
Ko'pchilik dars rejalari mazmunni sinchiklab tasvirlaydi va tilni tasodifga qoldiradi. Holbuki o'quvchilar har bir fanda yangi so'zlar, uzun gaplar va murakkab topshiriqlarga duch keladi, buni e'tiborsiz qoldirgan dars esa faqat tili bor o'quvchilar uchun yaxshi ishlaydi. Til qatlamini qo'shish taxminan o'n daqiqa oladi va darsda nima bo'lishini o'zgartiradi. Bu dars darsda yashiringan tilni topish, bitta til maqsadini yozish va har bosqichda qaysi til ishlatilishini belgilashni ko'rsatadi.
Asosiy g'oyalar
Har bir fan darsi ayni paytda til darsi ham
- Fan darsi o'quvchilardan narsalarni nomlashni, jarayonlarni tasvirlashni va sabablarni tushuntirishni so'raydi. Bular fan ishi bo'lgani kabi til ishi ham.
- So'zli masala o'qishni, xarita topshirig'i so'zlarni solishtirishni, tarix topshirig'i “oldin” va “keyin” kabi vaqt so'zlarini talab qiladi.
- Fan o'qituvchisi bu tilni o'rgatish uchun eng yaxshi odam, chunki til fan ichida yashaydi.
Til talabining uch turi
- So'zlar: fan so'zlari (bug', maxraj) va maktab so'zlari (solishtir, shuning uchun).
- Gaplar: “Qancha ... shuncha ...” yoki “Agar ... bo'lsa, u holda ...” kabi qoliplar.
- Topshiriqlar: o'quvchilar til bilan nima qilishi kerakligi, masalan ko'rsatmani tinglash, xatboshini o'qish, sherikka tushuntirish yoki uchta gap yozish.
Mazmun maqsadi yonidagi til maqsadi
- Teskari rejangizdagi mazmun maqsadini (5.2 kursi) saqlang. So'ng uni ko'rsatish uchun o'quvchilarga kerak bo'lgan bitta til maqsadini qo'shing.
- Misol: mazmun, ikki iqlim mintaqasini solishtirish; til, uchta iqlim so'zi bilan “...da ... , lekin ...da ...” deb aytish.
- Bitta til maqsadi yetarli. Uni boshqa maqsadlar kabi tekshiring: buni ko'ra olamanmi?
Tillar va tayanchlarni daqiqalar bo'yicha rejalang
- Har bosqich uchun tilni belgilang: masalan, yangi material bosqichida rus tilidagi maqola, yo'naltirilgan mashqda o'zbekcha juftlik suhbati, chiqish chiptasi dars tilida.
- Tayanchlarni daqiqalarga qo'ying: boshlanishda so'zlarni oldindan o'rgating, yangi materialda namuna ko'rsating, yo'naltirilgan mashqda andoza bering, mustaqil mashqda ularni olib tashlang.
- O'quvchilarga kunlik qoidani ayting: qaysi tillar fikrlash uchun va qaysi biri yakuniy javob uchun.
O'n daqiqada til qatlamini qo'shish
O'z darsingizni o'quvchi nigohi bilan o'qing
“Ikki iqlim mintaqasini solishtiring” topshirig'ini dars tilini hali o'rganayotgan o'quvchi sifatida o'qing. So'zlar: iliq, quruq, yog'ingarchilik, mintaqa. Gap qoliplari: “Shimolda janubdagidan sovuqroq”; “lekin”, “holbuki”, “ikkalasi ham”. Topshiriqlar: xatboshini o'qish, sherik bilan gaplashish, so'ng yozish. Har bir qatlam geografiyadan mustaqil ravishda o'quvchiga to'sqinlik qilishi mumkin.
Bunday o'qish o'n daqiqa oladi va ko'pincha darsning eng qiyin qismi g'oya emas, “qancha ko'p..., shuncha ko'p...” kabi qolip ekanini ko'rsatadi. Bu qolipni ikki misol bilan bir daqiqada o'rgating, butun darsga kirish osonlashadi. Faqat o'quvchilarga haqiqatan kerak bo'lganini yozing; uzun ro'yxat ham ro'yxat yo'qligidek foydasiz.
Bitta til maqsadi, bosqichlar bo'yicha tillar
Mazmun maqsadiga bitta til maqsadini qo'shing: o'quvchilar til bilan nimani aytadi yoki yozadi, kuzatiladigan shaklda. “O'quvchilar ikki mintaqani ‘lekin’ va ‘holbuki’ yordamida uchta og'zaki gapda solishtira oladi” yakunda tekshirilishi mumkin. “Lug'atni yaxshilash” kabi noaniq maqsadni esa tekshirib bo'lmaydi.
So'ng har bir bosqich uchun tilni belgilang va o'quvchilarga qoidani ayting. Masalan, manba matn ruscha, juftlik muhokamasi o'zbekcha yoki ruscha, yakuniy uchta gap dars tilida bo'lishi mumkin. Tanlovni daqiqalar yoniga rejaga yozing. Maqsad har lahzada har bir tilga ruxsat berish emas, balki har birini fikrlashga yordam beradigan joyda ishlatish va yakuniy mahsulot tilini aniq saqlashdir.
Sinfdan misollar
Matematikada “marta ko'p”
Vaziyat. Aziz Samarqandda 5-sinfda matematikadan dars beradi. Mazmun maqsadi ikki miqdorni ko'paytirish orqali solishtirish. U ko'p o'quvchi “qo'shish” deb o'qiydigan “marta ko'p” iborasini payqaydi. Uning til maqsadi: o'quvchilar sherik bilan “A, B dan uch marta ko'p” deb ovoz chiqarib aytadi. U 12-daqiqada andozani doskaga yozadi va namuna sifatida ikkita paxta toyi rasmidan foydalanadi.
Xulosa. Haqiqiy to'siq bitta gap qolipi edi va uni nomlash Azizga ikki daqiqada o'rgatishga imkon berdi.
Uch manba, uch til
Vaziyat. Dilnoza Toshkentda 10-sinfda tarixdan dars beradi. Uning manbasi rus tilidagi hujjat, juftliklar o'zbekcha muhokama qiladi va har o'quvchi o'zbekcha to'rt qatorli xulosa yozadi. U sinfga qoidani 2-daqiqada aytadi: ruscha o'qing, o'zbekcha fikrlang, o'zbekcha javob bering. 25-daqiqada “Hujjat shuni ko'rsatadiki ..., chunki ...” andozasini beradi.
Xulosa. O'quvchilarga qaysi til qaysi ishni bajarishini aytish aralash tilli darsni rejaga aylantirdi.
Hikoyadan oldin oldindan o'rgatish
Vaziyat. Malika Farg'onada 2-sinfda dars beradi. O'qish matni Navro'zda sumalak pishirish haqidagi qisqa hikoya. 1-daqiqada u bug'doy poyasini, qozon va katta kafgirni ko'rsatadi, har bir so'zni ikki marta aytadi va o'quvchilar xorda takrorlaydi. 6-daqiqada hikoyani sekin o'qiydi. “Sumalak”ni hech eshitmagan o'quvchilar hikoyaga oson ergashadi, chunki so'zlar bilan avval tanishgan.
Xulosa. Boshlanishda o'rgatilgan beshta so'z keyingi o'qishga ergashishni osonlashtirdi.
Keng tarqalgan xatolar
- Uch-to'rt til maqsadini yozish, natijada birortasi ham o'rgatilmaydi yoki tekshirilmaydi.
- Tayanchlarni daqiqasiz qo'shish, natijada ular darsda hech paydo bo'lmaydi.
- Har joyda har tilga ruxsat berish, natijada dars tilidagi mahsulot yuzaga kelmaydi.
- Topshiriqlarni unutish: o'quvchilar so'zlarni bilsa ham dars tilida “tushuntirish” yoki “solishtirish”ni bilmasligi mumkin.
Darsga til qatlamini qo'shing
- Amaliyot to'plamidagi 6-sinf tabiatshunoslik namunaviy dars rejasini o'qing. Unda mazmun maqsadi va 45 daqiqa bor, til rejasi yo'q.
- Juftlikda (10 daq.): til talablarini toping. Kamida uchta so'z, ikkita gap qolipi va ikkita topshiriqni yozing, o'quvchilarga eng ko'p to'sqinlik qilishi mumkin bo'lganini tagiga chizing.
- Juftlikda (15 daq.): bitta til maqsadini yozing, so'ng rejada aniq daqiqalarga uchta tayanch qo'ying va har bosqich uchun tilni (U, R yoki E) belgilang.
- Rejalarni boshqa juftlik bilan almashing (10 daq.). Daqiqalar yig'indisi hamon 45 ekanini va til maqsadini ko'rish mumkinligini tekshiring. Bitta maqtov va bitta savol bering.
Fasilitator ushbu topshiriq bo'ylab dars davomida olib boradi.
Muhokama uchun savollar
- Boshlanishga qaysi tayanchni qo'ydingiz va nega aynan u yerga?
- Til maqsadingiz juda ko'p til talab qildimi? Uni bitta qolipgacha qanday qisqartirasiz?
- Rejangizning qayerida o'quvchilar bir tilda fikrlab, boshqa tilda javob beradi?
Fikr yuriting
- Keyingi bobingizni oching. Darslik matnidagi qaysi ibora o'quvchilar uni bilmagani uchun o'tkazib yuboriladi?
- Darslaringizning qaysi bosqichida hozir til yordami eng kam?
- Dars boshida sinfga qaysi til qoidasini e'lon qilasiz?
Ertaga sinab ko'ring
- Ertangi darsingizni oling va o'quvchiga to'sqinlik qilishi mumkin bo'lgan uchta so'z, ikkita gap qolipi va ikkita topshiriqni yozing.
- “O'quvchilar ... deb ayta yoki yoza oladi” shaklida bitta til maqsadini yozing va uni ko'ra olamanmi, deb tekshiring.
- Rejangizning har bosqichi yoniga til belgilang va qoidani dastlabki ikki daqiqada o'quvchilarga ayting.
Qo'shimcha o'qish va havolalar
Tilni mazmun kabi sinchiklab rejalang: talablarni nomlang, bitta til maqsadini yozing, tayanchlarni daqiqalarga qo'ying va har bosqich tilini belgilang.