Boshqa kursga o'tish ▾
Dars 2. Harf va tovushlar: o'zbek lotin va rus kirill yozuvi
Maqsad. Tovushdan boshlanadigan qisqa mashq bilan yangi harf-tovush bog'liqligini o'rgatish va o'zbek lotin hamda rus kirill yozuvlarining qiyin joylarini oldindan ko'ra olish.
Sinfingiz qaysi yozuvda o'qimasin, bolalar sahifadagi kichik shakl ular ayta oladigan tovushni bildirishini o'rganishi kerak. O'zbek lotin yozuvida bu bog'liqlik asosan birga bir. Rus yozuvida unda ko'proq qatlam bor. Yozuvingizning qayerda muntazam, qayerda qiyin ekanini aniq bilsangiz, har bir harfni baravar mashq qilish o'rniga daqiqalaringizni bolalar haqiqatan qoqiladigan joyga sarflaysiz. Bu mashg'ulot har bir yozuvga yaqindan qaraydi va ikkalasida ham ishlaydigan qo'shib o'qish mashqini beradi.
Asosiy g'oyalar
Avval tovush, so'ng harf
- Harflarni birin-ketin oz-ozdan kiriting va tez ko'p so'z hosil qiladigan harflardan boshlang. Harfning faqat nomini emas, hosil qiladigan tovushini o'rgating.
- Yetti daqiqalik tartib: tovushni kalit so'z va ishora bilan ayting; harfni ko'rsating; tovushni og'zaki so'zlarda toping; ikki-uch so'zni qo'shib o'qing; harfni havoda va qog'ozda yozing.
- Eski harflarni har kuni kartalarni tez ko'rsatib takrorlang. Tovushlarni tez eslab qolish e'tiborni so'zlarni o'qishga bo'shatadi.
O'zbek lotin: muntazam, ba'zi maxsus belgilari bilan
- O'zbek lotin imlosi ancha shaffof: ko'p so'zlarda harf yoki harf juftligi bitta tovushni bildiradi, shuning uchun bolalar erta tovushlab qo'shib o'qiy oladi. Sinfingiz foydalanadigan davlat darsligidagi harf shakllariga amal qiling.
- Ikki belgi bilan yoziladigan yagona tovushlarni bir birlik sifatida o'rgating: o', g', sh, ch va ng. Bolalar shahar dagi sh bitta tovush ekanini, s va h emasligini bilishi kerak.
- Ko'p boshlovchilarga o'xshash eshitiladigan juftliklar tinglash o'yinlarini talab qiladi: q va k (qul, kul), o va o' (oq, o'q), x va h. Juftlikni ayting, bolalar qaysi birini eshitganini ko'rsatsin va faqat shundan keyin harflarni ko'rsating.
Rus kirill yozuvi: harflar doim ham bitta tovush emas
- Rus tilidagi boshlang'ich ta'lim so'zning tovush va tovush-harf tahlilidan boshlanadi. Tovushlarni tinglab sanang, chunki harflar va tovushlar soni farq qilishi mumkin: яма 3 harf va 4 tovush, мышь 4 harf va 3 tovushdan iborat.
- Unli harflar juft-juft keladi: а-я, о-ё, у-ю, э-е, ы-и. Har juftlikning ikkinchisi oldingi undosh yumshoq ekanini (мат, мять) ko'rsatishi yoki so'z boshida ikki tovushni yashirishi mumkin (ёлка, юла). Ь va ъ belgilari hech qanday tovushni bildirmaydi.
- Urg'u unlilar talaffuzini o'zgartiradi (молоко 'малако'ga yaqin aytiladi), shuning uchun yangi so'zlarni urg'u belgilangan holda ovoz chiqarib o'qing va bolalar so'zni yozilganini ko'rishdan oldin eshitsin.
Qo'shib o'qing, bo'laklang va haqiqiy so'zlarni o'qing
- Qo'shib o'qish: har bir harf ostiga tegib tovushini ayting, so'ng tovushlarni bir-biriga sirpantiring. Bo'laklash: so'z ayting va har bir tovush uchun tovush qutisiga sanoq donasini suring. Ikkala ko'nikma bir xil bilimni qarama-qarshi yo'nalishda ishlatadi.
- Bolalarga o'qib chiqiladigan matn bering: asosan o'rgatilgan harflardan tuzilgan qisqa gaplar. Haqiqiy o'qishdagi muvaffaqiyat, hatto ikki satr bo'lsa ham, ularni ruhlantiradi.
- Rus tilidagi, shuningdek o'zbek tilini ham o'rganayotgan sinflarda o'xshash harflarga e'tibor bering: kirill р, н, с, у, х lotin p, h, c, y, x ga o'xshaydi, ammo boshqacha eshitiladi. Dastlab ikki yozuvni kunning turli vaqtlarida, aniq belgilar bilan o'rgating.
Har bir yozuv qayerda qo'shimcha e'tibor talab qiladi
O'zbek lotin
Asosan muntazam
- Bir harf yoki juftlik, bir tovush
- Ikki belgi bilan yoziladigan yagona tovushlar: o', g', sh, ch, ng
- Tinglash juftliklari: q/k, o/o', x/h
- Chapdan o'ngga qo'shib o'qing
Rus kirill
Ko'proq qatlam
- Я, ё, ю, е harflari ikki tovushni yashirishi mumkin
- Unli harflar yumshoq undoshni ko'rsatadi
- Urg'u unli tovushlarni o'zgartiradi
- Tovushni quloq bilan, so'ng harflarni sanang
Muntazam imlo nimaga yordam beradi va nimaga bermaydi
Seymour, Aro va Erskine (2003) bir necha Yevropa tilida o'qishning dastlabki bosqichlarini solishtirib, imlosi izchil tillarda o'qiyotgan bolalar tovushlab o'qishning asosiy ko'nikmasini imlosi kamroq izchil ingliz tilidagi bolalarga qaraganda ancha erta egallashini aniqladi. O'zbek tili bu tadqiqotda yo'q edi, lekin uning imlosi ham ancha izchil, shuning uchun xuddi shu mulohaza o'zbek tilidagi bolalar harf bog'liqliklari yaxshi o'rgatilsa, yangi so'zlarni erta tovushlab o'qiy olishini ko'rsatadi.
Muntazam imlo o'z-o'zidan o'rgatmaydi. Bolalarga baribir har bir bog'liqlik o'rgatilishi, muntazam qo'shib o'qish mashqi va o'qiy oladigan matnlar kerak. Tovushlab o'qish erta kelgani uchun silliq tovushlashni maqtab, ma'noni unutish oson. Har bir qisqa satrdan keyin 'Bu so'z bizga nimani aytadi?' deb so'rang.
Sinfingiz qayerda qoqilishini toping
Har bir sinfda bolalar adashadigan harf va so'zlarning qisqa ro'yxati bor, u ko'pincha qo'llanmadagi ro'yxat emas. Besh bolaning har biri olti so'zni bir-bir o'qisin, jami o'n daqiqa tinglang. Har bir xatoni yozib qo'ying. Qonuniyatlar ko'rinadi: o' ning o deb, q ning k deb, ё ning е deb o'qilishi yoki oxirgi harfning tashlab ketilishi.
Eng ko'p uchraydigan uchta qonuniyatni avval tinglash o'yini, so'ng o'qish o'yini, so'ng yozish bilan to'g'ridan-to'g'ri o'rgating. Bu butun alifboni yana mashq qilishdan kamroq vaqt oladi va ta'siri ikki hafta ichida ko'rinadi, chunki diktantda bir xil bir necha xato takrorlanmay qoladi.
Sinfdan misollar
Farg'onada toy yoki to'y
Vaziyat. Aziz o'zbek tilidagi maktabning 1-sinfida dars beradi. To'rt daqiqa davomida toy yoki to'y deydi, o'quvchilar toychoq yoki to'y rasmini ko'taradi. U oq va o'q ni ham qo'shadi. Tinglash o'yinidan keyingina ikki so'zni doskaga yozib, nima farq qilishini so'raydi. Bir necha bola apostrofga ishora qilib 'bu boshqa o' ' deydi.
Xulosa. Tovush farqini uni bildiradigan harflarni ko'rsatishdan oldin eshitiladigan qiling.
Besh tovush, to'rt harf
Vaziyat. Yangi yil oldidan Malika Samarqanddagi rus tilidagi 1-sinfida ёлка so'zini o'rgatadi. Bolalar uni sekin aytib, har bir tovush uchun bittadan, beshta sanoq donasini suradi: й, о, л, к, а. So'ng to'rtta harfni sanaydi. Malika ё ni aylana ichiga oladi va bu bitta harf so'z boshida ikki tovushni bildirishini aytadi. O'quvchilar boshida ё, я yoki ю bo'lgan boshqa so'zlarni topadi.
Xulosa. Avval tovushlarni quloq bilan sanang; keyin qaysi harf bir nechta tovushni bildirishini ko'rsating.
Ko'k va qizil yozuvlar
Vaziyat. Dilnoza Toshkentda 2-sinfda rus tilida dars beradi, sinf o'zbek tilini ham o'rganadi. O'quvchilar lotin p, y, x ni kirill р, у, х bilan aralashtiradi. U lotinni ko'k kartalarga, kirillni qizil kartalarga yozadi va o'zbek yoki rus tili vaqtida har bir partaga ko'k yoki qizil karta qo'yadi. Tezkor o'yin so'raydi: 'Qaysi yozuv? Qaysi tovush?'
Xulosa. Dastlab ikki yozuvni vaqt va rang bilan ajrating, shunda o'xshash harflar bir-biri bilan raqobatlashmaydi.
Keng tarqalgan xatolar
- Faqat harf nomlarini o'rgatish, natijada bolalar harflardan o'qish uchun foydalana olmaydi.
- Sh, ch, ng yoki o' va g' ni ikkita alohida tovush sifatida ko'rsatish.
- Rus tovushlarini harflarni sanab hisoblash.
- Ko'pchilik bolalar yangi harflarni oddiy so'zlarda qo'shib o'qiy olmasdan uzun matnlarga o'tish.
Tovush-harf izquvarlari
- To'rt kishilik guruhlarda Amaliyot to'plamidan 10 ta so'z kartasini oling: beshta o'zbekcha va beshta ruscha so'z. Avval o'zingiz o'qitadigan yozuvdagi kartalarni tanlang.
- Har bir karta uchun so'zni sekin ayting, tovushlar uchun sanoq donalarini suring, so'ng yozilgan belgilarni sanang. Izquvar jadvalini to'ldiring: tovushlar, belgilar, qiyin joy.
- Tovushlar va belgilar o'rtasida eng katta farq bor ikkita so'zni tanlang. Ulardan biri uchun besh bosqich: ayt, ko'rsat, top, qo'shib o'qi, yoz asosida yetti daqiqalik mini-dars rejasini yozing.
- Mini-dars rejalarini boshqa guruh bilan almashing. O'quvchi guruhga dastlabki ikki bosqichni uch daqiqada ovoz chiqarib o'rgatadi va rejaga bitta savol yoki taklif yozadi.
Fasilitator ushbu topshiriq bo'ylab dars davomida olib boradi.
Muhokama uchun savollar
- Qaysi so'zlar tovush va belgilar mos kelmagani uchun sizni hayratga soldi?
- O'z sinfingizda qaysi tovush juftliklarini eshitish eng qiyin va qaysi tinglash o'yinidan foydalanasiz?
- Harflarni ko'rsatishdan oldin nimani tekshirasiz: bolalar tovushni eshita va ayta oladimi?
Fikr yuriting
- Oxirgi harf darsingizda harf paydo bo'lishidan oldin tovushni eshitishga necha daqiqa sarflandi?
- Yozuvingizning qaysi maxsus joyida bolalar yil oxirida ham xato qiladi?
- Kelasi hafta har bir bola uch tovushli so'zni qo'shib o'qiy olishini qanday tekshirasiz?
Ertaga sinab ko'ring
- Besh bolaning har biri olti so'z o'qishini tinglang va o'z qoqilish ro'yxatingizni yozing.
- Sinf kitobingizdan to'rtta tinglash juftligini tayyorlang (masalan, toy/to'y yoki oq/o'q) va to'rt daqiqa o'ynang.
- Keyingi alifbo sahifasidan sakkizta so'zni yozing, tovushlarini belgilang va o'rgatishdan oldin har birini ovoz chiqarib tekshiring.
Qo'shimcha o'qish va havolalar
Avval tovushni, so'ng harfni o'rgating va yozuvingizning maxsus joylarini aniq o'rgating: o'zbekchada o', g', sh, ch, ng; ruschada yumshoq va qattiq, я ё ю е va urg'u.