Boshqa kursga o'tish ▾
Dars 1. Innovatsiyalar qanday tarqaladi: qabul qilish egri chizig'i oddiy so'zlar bilan
Maqsad. Qabul qilish egri chizig'i, innovatsiyaning beshta xususiyati va xavotir bosqichlari yordamida innovatsiya maktabingizda qanday tarqalishini o'qish hamda tarqatishning dastlabki 30 kunini rejalashtirish.
Har bir maktabda hamma narsani birinchi sinaydigan hamkasb ham, 'avval natijani ko'rsating' deydigan hamkasb ham bor, va ikkalasi ham o'rinli ish qilmoqda. Maktab darajasidagi innovatsiya faqat xodimlarning katta o'rta qismiga yetib borsa muvaffaq bo'ladi, bu esa g'oyaning o'ziga, atrofdagi odamlarga va rahbarlarning birinchi oydagi ishiga bog'liq. Bu darsda siz ishga tushirishdan oldin shu manzarani o'qishni o'rganasiz, shunda kuchingizni natijani o'zgartiradigan joyga sarflaysiz.
Asosiy g'oyalar
Qabul qilish egri chizig'i oddiy so'zlar bilan
- Everett Rojers yangi g'oyalar guruh ichida vaqt o'tishi bilan qanday tarqalishini o'rgangan. Odamlar g'oyani bir kunda qabul qilmaydi. U beshta guruhni tasvirlagan: innovatorlar (deyarli hamma narsani sinaydi), erta qabul qiluvchilar (boshqalar kuzatadigan hurmatli hamkasblar), erta ko'pchilik (ishlayotganini ko'rgach qabul qiladi), kech ko'pchilik (ko'p hamkasb qilguncha kutadi) va ortda qoluvchilar (oxirgi, ko'pincha o'z sabablari bilan).
- Ikki o'rta guruh birgalikda har qanday jamoaning taxminan uchdan ikki qismini tashkil qiladi, shuning uchun faqat innovatorlarda qolgan innovatsiya tarqalgan emas. Egri chiziq bitta innovatsiyaga munosabatni tasvirlaydi, odam xarakterini emas: bir o'qituvchi bitta g'oyada birinchi, boshqasida oxirgi bo'lishi mumkin.
- Egri chiziq tavsif, va'da emas. Ba'zi g'oyalar dalili zaif bo'lgani uchun tarqalmasligi kerak. Sizning vazifangiz yaxshi g'oyalar tarqalishiga yordam berish va zaiflarini erta to'xtatish, har g'oyani jamoaning 100 foiziga yetkazish emas.
Innovatsiyaning beshta xususiyati
- G'oya qanchalik tez tarqalishi qisman g'oyaning o'ziga bog'liq. Rojers beshta xususiyatni nomlagan: NISBIY AFZALLIK (hozirgi ishimizdan aniq yaxshimi?), MOSLIK (jadvalimiz, qadriyatlarimiz va darsliklarimizga mosmi?), MURAKKABLIK (tushunish va qo'llash osonmi?), SINASH IMKONI (o'qituvchi uni kichik miqyosda sinab ko'ra oladimi?) va KUZATILUVCHANLIK (hamkasblar natijani ko'ra oladimi?).
- Rahbarlar g'oya to'xtaganda ko'pincha odamlarni ayblaydi. Avval xususiyatlarni tekshiring: murakkabligi yuqori, sinash imkoni past loyiha har qanday maktabda to'xtaydi. Xodimlarni yaxshilashdan oldin innovatsiyani yaxshilang (qisqaroq, boshlash uchun bitta dars, namunaviy reja).
- Kuzatiluvchanlik eng arzon tezlatgich: 5-sinf o'quvchisi matnni qayta aytganini yoki ikki ozoda daftarni ko'rgan hamkasb yig'ilishdagi nutqdan ko'proq o'rganadi. Natijalar birorta o'quvchini ochib qo'ymasdan qanday ko'rinishini rejalashtiring.
Xavotir bosqichlari: odamlar aslida nima so'raydi
- Xavotirga asoslangan qabul qilish modeli (Xoll va Xord) xavotirning yetti bosqichini tasvirlaydi: xabardorlik (ko'p eshitmaganman), axborot (bu nima?), shaxsiy (bu menga va ish yukimga nimani anglatadi?), boshqaruv (uni 45 daqiqaga qanday sig'diraman?), oqibat (o'quvchilarimga yordam beradimi?), hamkorlik (birga qanday ishlaymiz?) va qayta yo'naltirish (uni yaxshilasa bo'ladimi?).
- Haqiqatan so'ralgan xavotirga javob bering. Shaxsiy bosqichdagi o'qituvchi o'quvchi natijalari (oqibat bosqichi) haqida nutq eshitsa, eshitilmagandek his qiladi. Boshqaruv bosqichidagi o'qituvchiga ilhom emas, namunaviy jadval va tayyor varaqa kerak.
- Bosqichni topishning tez yo'li — bitta ochiq gap: 'Bu o'zgarish haqida o'ylaganda sizni nima ko'proq tashvishlantiradi yoki qiziqtiradi?' Javoblarni ismsiz qog'ozda yig'ing va saralang. O'n daqiqalik tinglash haftalab noto'g'ri ishontirishdan saqlaydi.
Haqiqiy tarqalishni tezlatadigan rahbar qadamlari
- Faqat g'ayratlilarni emas, hurmatli erta qabul qiluvchilardan boshlang. Juda g'ayratli innovator hayratga tushiriladi, lekin ko'chirilmaydi; erta qabul qiluvchilar guruhidagi xotirjam, ishonchli hamkasb kuzatiladi va ko'chiriladi. Ikki-uch shunday hamkasbdan g'oyani sizning yordamingiz bilan birinchi sinab ko'rishni so'rang.
- Odamlarga ochiq 'ortda qoluvchi' deb tamg'a bosmang. Tanqidchilar bu so'z odamni baholashini aytadi; kech qabul qiluvchilar ko'pincha ish yuki yoki o'quvchilar ehtiyoji haqida foydali shubhalarga ega. Ulardan sinov nimani xavfsiz qilishini so'rang va javobdan dizaynni yaxshilashda foydalaning.
- Sur'atni taqvim bilan emas, dalil bilan belgilang. 2-3 sinfdan butun fan jamoasiga faqat sinov darvozasi (2-dars) o'tilsa o'ting. Zaif g'oyani tez tarqatish yaxshi g'oyani sekin tarqatishdan yomonroq.
Qabul qilish egri chizig'idagi besh guruh
Odamlar kimdan so'raydi: ta'sirning haqiqiy xaritasi
Rojers odamlar odatda yangi g'oya haqida mutaxassisni tinglab emas, o'ziga o'xshash tengdoshlar bilan gaplashgandan keyin qaror qilishini aniqlagan. Maktabda bu rasmiy tuzilma (direktor, o'rinbosar, metodist) har doim ta'sir xaritasi emasligini bildiradi. 5-sinf yo'lagidagi o'n yillik tajribali o'qituvchi olti hamkasb darslarini o'zgartirishdan oldin jimgina so'raydigan odam bo'lishi mumkin.
Bu odamlarni topishning oddiy yo'li: har bir o'qituvchidan qog'ozda, boshqalar uchun ismsiz so'rang: 'Darslaringizda yangi narsani sinamoqchi bo'lsangiz, kimdan so'raysiz?' Ismlarni sanang. Eng ko'p tilga olingan ikki-uch kishi, garchi eng g'ayratli innovator bo'lmasa ham, sizning haqiqiy erta qabul qiluvchilaringiz. Ularni birinchi taklif qiling, eng sodda variantni bering va hamkasblar ziyorat qiladigan sinflar ularniki bo'lsin.
Tarqalish g'oyani o'zgartiradi: yadro va moslashuvchan qismlar
G'oya kamdan-kam o'zgarishsiz yuradi. O'qituvchilar uni darsligiga, jadvaliga va o'quvchilariga moslashtiradi, Rojers buni qayta ixtiro deb atagan. Moslashtirish muvaffaqiyatsizlik emas; o'qish daftarini darslik bo'limlariga moslagan rus tili o'qituvchisi uni aynan ko'chirgan hamkasbidan uzoqroq ishlatishi mumkin. Xavf — ishlashiga sabab bo'lgan qismni moslashtirib yo'qotish.
Tarqatish boshlanishidan oldin yadroni bir qatorda yozing (masalan, 'har o'quvchi oxirgi uch daqiqada matn haqida bir qator yozadi va o'qituvchi beshtasini o'qiydi') va nimani o'zgartirish mumkinligini sanang (shakl, til, kun). Hamkasblarga qaysi qism qat'iy, qaysi biri erkin ekanini aniq ayting. Keyinroq natijalarni solishtirganda bir xil g'oyani solishtirayotganingizni bilasiz.
Sinfdan misollar
Samarqanddagi maslahat xaritasi
Vaziyat. 28 o'qituvchili Samarqand maktabining o'quv ishlari bo'yicha direktor o'rinbosari Nilufar varaqcha tarqatadi: 'Yangi narsani sinamoqchi bo'lsangiz, kimdan so'raysiz?' Qaytgan 26 varaqchadan 11 tasida xotirjam 6-sinf o'qituvchisi Rustam, 7 tasida o'qish daftarini boshlagan g'ayratli informatika o'qituvchisi Aziz tilga olingan. Nilufar yolg'iz Aziz bilan boshlashni rejalagan edi. Endi u Rustamdan qisqartirilgan variantni avval ikki sinfda sinashni so'raydi.
Xulosa. Ta'sir tengdoshlar ishonchiga ergashadi, lavozim yoki g'ayratga emas; hamkasblar allaqachon qaragan joydan boshlang.
Farg'onada xavotirlarni saralash
Vaziyat. Gulnora rejalashtirilgan uy vazifasi o'zgarishi haqida 20 ta anonim gapni yig'adi. Stolda saralaydi: 6 tasi 'aynan nima bu?' deb so'raydi, 7 tasi 'tekshirish ishimni ikki baravar qilmaydimi?', 4 tasi '45 daqiqaga qanday sig'diraman?', 3 tasi 'o'quvchilar haqiqatan ko'proq o'rganadimi?'. U bir sahifalik tavsif, haftasiga 15 daqiqalik tekshirish bahosi, namunaviy jadval va eng oxirida sinov raqamlarini rejalaydi.
Xulosa. Odamlarda haqiqatan mavjud xavotir bosqichiga, ular bilgan tartibda javob bering.
Toshkentda xodimni emas, g'oyani tuzatish
Vaziyat. Toshkent maktabida xatolarni tahlil qiluvchi chiqish chiptasini bir chorakdan keyin 22 matematika o'qituvchisidan 5 nafari ishlatadi. Chipta ikki sahifa va 12 daqiqa oladi. Dilnoza uni uch savollik bir sahifaga va 5 daqiqaga qisqartiradi, har bo'lim uchun bosma namuna qo'shadi va ikki hurmatli o'qituvchidan sinashni so'raydi. To'rt haftadan keyin uni 11 o'qituvchi ishlatadi.
Xulosa. G'oya to'xtaganda odamlarni ayblashdan oldin murakkablik va sinash imkonini tekshiring.
Keng tarqalgan xatolar
- Faqat eng g'ayratli o'qituvchi bilan boshlab, boshqalar ko'chiradi deb kutish.
- Hamkasbning ehtiyotkor savollarini xavotir bosqichi emas, qarshilik deb hisoblash.
- G'oyaning yadrosini nomlamasdan, har qanday o'zgarishga ruxsat berish yoki umuman bermaslik.
- Egri chiziqni maqsad deb o'qib, har g'oyani butun jamoaga majburlash.
Maktabingizdagi egri chiziqni o'qing
- Juftlikda (15 daq.): A jadvalida sakkizta namunaviy hamkasbni bir xil innovatsiya (butun maktab bo'yicha o'qish daftari) uchun qabul qilish egri chizig'iga joylashtiring. Qaror qilishingizga sabab bo'lgan xatti-harakatni yozing. So'ng innovatsiya boshqa bo'lsa nima o'zgarishini ayting.
- Juftlikda (15 daq.): B jadvalida o'qish daftarini namunaviy faktlar asosida beshta xususiyat bo'yicha 1 dan 5 gacha baholang. Eng zaif xususiyatni toping va uni oshiradigan INNOVATSIYAGA (odamlarga emas) bitta o'zgarish yozing.
- Juftlikda (10 daq.): C jadvalida oltita namunaviy o'qituvchi gapini xavotir bosqichiga moslang va shu bosqichga javob beradigan bir gaplik javob yozing. Birorta javob boshqa bosqich haqida bahslashmayotganini tekshiring.
- B qism, yakka (20 daq.): maktabingizdagi HAQIQIY innovatsiyani (joriy, rejalashtirilgan yoki to'xtab qolgan) tanlang. D jadvalida beshta xususiyat ballini har biriga bitta fakt bilan, 2-3 hurmatli erta qabul qiluvchining rollarini (ismlarini emas), har bir xodimlar guruhining ehtimoliy asosiy xavotirini va 30 kunlik rejani yozing.
- B qism, uchlikda (20 daq.): D jadvalingizni har biringiz 5 daqiqada taqdim eting. Boshqalar so'raydi: Qaysi xususiyat bo'yicha dalilingiz eng zaif? Kim chetda qolishi mumkin? Tarqatishni nima to'xtatishga majbur qiladi? Har biri bitta qatorni to'g'rilaydi.
- Yakka (5 daq.): to'plamdagi rahbarlik topshirig'ini yozing.
Fasilitator ushbu topshiriq bo'ylab dars davomida olib boradi.
Muhokama uchun savollar
- Qaysi namunaviy hamkasbni joylashtirish eng qiyin bo'ldi va bu odamni bitta xatti-harakatdan baholash haqida sizga nimani o'rgatdi?
- Haqiqiy innovatsiyangizda qaysi xususiyat eng zaif edi va tuzatish innovatsiyadami yoki odamlardami?
- Qaysi xavotirga noto'g'ri turdagi javob berib kelgansiz?
Fikr yuriting
- Maktabingizda tez tarqalgan g'oyani eslang. Beshta xususiyatdan qaysi biri unga eng ko'p yordam berdi?
- Qaysi hamkasblarni boshqalar o'z darslarini o'zgartirishdan oldin jimgina kuzatadi?
- Hamkasbning shubhasini foydali ogohlantirish bo'lsa ham 'qarshilik' deb atab ko'rganmisiz?
Ertaga sinab ko'ring
- 8-10 hamkasbdan qog'ozda so'rang: 'Yangi narsani sinamoqchi bo'lsangiz, kimdan so'raysiz?' va ismlarni sanang.
- Joriy maktab g'oyalaridan birining yadrosini bir qatorda yozing va o'qituvchilar o'zgartira oladigan uch narsani sanang.
- Keyingi yig'ilishda har kimdan 'bu o'zgarishda meni nima ko'proq tashvishlantiradi yoki qiziqtiradi' bo'yicha bitta gap yig'ing va saralang.
Qo'shimcha o'qish va havolalar
G'oyalar odamlar orqali turli tezlikda tarqaladi; avval xususiyat va xavotirlarni o'qing, innovatsiyani yaxshilang va natijani hurmatli hamkasblar ko'rsatsin.