Boshqa kursga o'tish ▾
Dars 1. Inklyuziya va to'siqlar modeli
Maqsad. Inklyuziya va to'siqlar modelini tushuntirish, o'quvchilarni hurmatli, tibbiy bo'lmagan tilda tasvirlash hamda haqiqiy darsdagi to'siqlarni topish va olib tashlash.
Har bir sinfda butun xilma-xillik bor: sekin o'qiydigan o'quvchi, Rossiyadan endi qaytgan o'quvchi, soat o'nda zerikib qoladigan o'quvchi. Har birini tuzatiladigan muammo deb qarasak, vaqtimiz yetmaydi. Darsning nimasi xalaqit berayotganini so'rasak, bir necha o'quvchiga birdan yordam beradigan va kam xarajatli o'zgarishlarni topamiz. Bu dars sizga ko'rishning oddiy usulini va har bir o'quvchining qadrini saqlaydigan so'zlarni beradi.
Asosiy g'oyalar
Inklyuziya nimani anglatadi
- Inklyuziya har bir o'quvchi oddiy sinfda bo'lishi, qatnashishi va o'rganishini anglatadi. Shunchaki xonada o'tirish yetarli emas.
- Uchta savolni o'ylang: kim bor, kim qatnashyapti, kim ilgarilayapti? Ikkinchi yoki uchinchisidan tushib qolgan har bir o'quvchi — belgi.
- Ko'p sinflarda e'tibor kerak bo'lgan o'quvchilar ko'p: yangi kelganlar, jim o'quvchilar, dala ishi uchun dars qoldiradiganlar va o'qishda qiynalayotganlar.
To'siqlar modeli
- Kamchilik qarashi 'bu o'quvchida nima noto'g'ri?' deb so'raydi. To'siqlar modeli 'darsning nimasi qatnashishni qiyinlashtiryapti?' deb so'raydi.
- To'siqlarni to'rt joydan qidiring: topshiriq (juda uzun, juda mavhum), axborot (faqat og'zaki, mayda yozuv, til bo'shlig'i), xona (o'rindiq, yorug'lik, shovqin) va muhit (xatodan qo'rqish, birovning ustidan kulish).
- To'siqni o'qituvchi bugunoq o'zgartira oladi. Yorliqni esa yo'q.
Hurmatli, tibbiy bo'lmagan til
- O'qituvchi kuzatadi va tasvirlaydi; tashxis qo'ymaydi. 'Uzun matnlarni qiyin o'qiydi, rasm bilan yaxshi ishlaydi' deng, 'unda buzilish bor' demang.
- O'quvchini kamsitadigan 'zaif', 'sekin' yoki 'umidsiz' kabi so'zlardan, ayniqsa sinf oldida yoki o'qituvchilar xonasida, saqlaning.
- Nimani ko'rganingizni, qachon va nima yordam bergani yozing. Sanalangan yozuvlar ota-onalar va maktab mutaxassislari uchun foydali va o'quvchiga nisbatan adolatli.
Keyingi darslarda sinab ko'ring
- Harakat: bitta darsni tanlab to'siqlar tahlilini o'tkazing: topshiriq, axborot, xona va muhitdagi to'siqlarni sanang va keyingi darsda bittasini olib tashlang.
- Dalil: 5 daqiqalik kuzatuv yozuvi. Ikki o'quvchini tanlang, dastlabki 10 daqiqada nima qilganini va nimani o'zgartirganingizni yozing, o'zgarishdan keyin solishtiring.
- Yozuvni 2-darsga olib keling.
Bir o'quvchiga ikki xil qarash
Kamchilik qarashi
- So'raydi: o'quvchida nima noto'g'ri?
- Yorliq ishlatadi
- Tashqi yordamni kutadi
To'siqlar modeli
- So'raydi: nima xalaqit beryapti?
- Ko'rilganini tasvirlaydi
- Avval darsni o'zgartiradi
'Unda nima noto'g'ri?'dan 'nima xalaqit beryapti?'ga
Kamchilik qarashi sababni o'quvchi ichiga, javobni esa sinfdan tashqariga qo'yadi: maxsus maktab, yo'llanma, past baho. To'siqlar modeli darsdan boshlanadi. O'quvchi darsni kuzata olishi topshiriq, axborot berish usuli, o'tirish joyi va muhitga ham o'quvchining o'ziga qancha bog'liq bo'lsa, shuncha bog'liq. Bir o'quvchi rasm darsida to'liq qatnashib, ma'ruzada adashib qolishi mumkin.
Bu darsni o'zgartirsak har bir qiyinchilik yo'qoladi degani emas. Ba'zi o'quvchilarga hamon mutaxassislarning qo'shimcha yordami kerak bo'ladi. Ammo yaqqol to'siqlarni olib tashlagan o'qituvchi qolganini ancha aniq tasvirlay oladi va bu har qanday yo'llanmani ancha foydali qiladi.
To'siqlarni ko'rish: besh daqiqalik tahlil
Bitta darsni tanlab, to'rt ustunda ko'rib chiqing: topshiriq, axborot, xona, muhit. Topshiriq ostida u qanchalik uzun, mavhum va necha qadamli ekanini so'rang. Axborot ostida u faqat og'zakimi, mayda yozuvdami yoki ba'zi o'quvchilar hali o'rganayotgan tildami, deb so'rang. Xona ostida kim doskadan uzoqda yoki yaltirashda o'tirishini so'rang. Muhit ostida kimdir xato javob bersa nima bo'lishini so'rang.
So'ng bepul, tez va ko'pchilikka foydali o'zgarishlarni tanlang: ko'rsatmalarni doskaga yozing, o'quvchini ko'chiring, matndan oldin uchta so'z bering, 'Yo'q, kim biladi?'ni 'Rahmat, nimani qo'shamiz?'ga almashtiring. Shu hafta olib tashlangan bitta to'siq kelasi chorakdagi mukammal rejadan ko'proq qiymatga ega.
Sinfdan misollar
Yaltirayotgan doska
Vaziyat. Samarqanddagi 5-sinf o'quvchisi Jasur doskadan ko'chirishni kamdan-kam tugatadi va uni sekin deyishadi. Hamkasb 15 daqiqa kuzatadi. Peshindan keyingi quyosh uning o'rnidan doskada yaltiraydi, o'qituvchi esa har qatorni ikki daqiqadan keyin o'chiradi. O'qituvchi Jasurni ikki qator narigi joyga ko'chiradi, mashqlarni yarim sahifada chop etadi va matnni besh daqiqa qoldiradi. Jasur keyingi hafta 6 qatordan 5 tasini tugatadi.
Xulosa. To'siq xonada va sur'atda edi, o'quvchida emas.
Jim qiz
Vaziyat. Buxorodagi 6-sinf o'quvchisi Malika javoblarni biladi, lekin hech qachon qo'l ko'tarmaydi. O'qituvchisi noto'g'ri javobga 'Yo'q, kim biladi?' derdi. Tahlildan keyin u avval sherik bilan javob bo'lishishni so'raydi va 'Rahmat, nimani qo'shamiz?' deydi. Ikki hafta ichida Malika darsda sinf oldida bir-ikki marta gapiradi.
Xulosa. Muhitdagi to'siq tushunadigan o'quvchini ham jim qilib qo'yishi mumkin.
Qaytgan oila
Vaziyat. Toshkentdagi 7-sinf o'quvchisi Sardor o'tgan oy Rossiyadan keldi. O'qituvchisi 'u fanda zaif' deb o'yladi. 10 daqiqalik kuzatuvda u rasm va raqamlarni yaxshi tushunishini, lekin o'zbekcha kalit so'zlarni o'qiy olmasligini ko'radi. U unga o'zbekcha va ruscha oltita so'zli lug'at beradi. Keyingi chiqish chiptasida beshtadan to'rttasi to'g'ri.
Xulosa. Xulosa qilishdan oldin kuzating; bo'shliq tilda edi, qobiliyatda emas.
Keng tarqalgan xatolar
- Atigi bir necha kun kuzatgan o'quvchingiz uchun tibbiy so'z ishlatish.
- Inklyuziyani faqat rasmiy nogironligi borlar haqida deb bilish va jim, kelmaydigan yoki yangi kelgan o'quvchilarni unutish.
- Katta sinflar yoki yomon xonalardan kelgan to'siqlar uchun o'zingizni ayblash, kichik o'zgarishlarni qidirmaslik.
- O'quvchining oilasi yoki salomatligini o'qituvchilar xonasida muhokama qilish.
Dars lavhasining to'siqlar tahlili
- Amaliyot to'plamidagi dars lavhasi va oltita o'quvchi yozuvini o'qing (5-sinf o'zbek tilida o'qish darsi, Navro'z haqida). Yozuvlar har bir o'quvchi nima qilishini tasvirlaydi, yorliq emas.
- Yakka (10 daq.): to'siqlar tahlili jadvalini to'ldiring. Har bir o'quvchi uchun darsdagi deb o'ylagan to'siqni (topshiriq, axborot, xona yoki muhit) yozing.
- Juftlikda (15 daq.): solishtiring, so'ng har bir to'siq uchun pul talab qilmaydigan va 45 daqiqaga sig'adigan bitta o'zgarish yozing. Yorliqqa o'xshagan yozuvni hurmatli so'zlarga qayta yozing.
- Guruhda (10 daq.): eng ko'p o'quvchiga eng katta ta'sir qiladigan uchta o'zgarishni tanlang. O'z sinfingizda qaysilarini sinashingizni va nima bo'lganini qanday yozishingizni ayting.
Fasilitator ushbu topshiriq bo'ylab dars davomida olib boradi.
Muhokama uchun savollar
- Qaysi to'siqlarni olib tashlash bir necha o'quvchiga yordam berdi?
- Qaysi yozuvni yorliqqa o'xshagani uchun qayta yozishga to'g'ri keldi? Qayta yozish o'quvchi haqidagi fikringizni qanday o'zgartirdi?
- Shu hafta o'z sinfingizda birinchi qaysi to'siqni olib tashlaysiz va kuzatuv yozuvingizga nimani yozasiz?
Fikr yuriting
- Siz yoki hamkasblaringiz o'quvchilar haqida ota-onalarga aytmaydigan qanday so'zlarni ishlatasiz?
- Sinfingizdagi qaysi o'quvchi bor, lekin haqiqatan qatnashmayapti?
- Sinfingizdagi qaysi to'siqni bugunoq pulsiz olib tashlay olasiz?
Ertaga sinab ko'ring
- Ertangi dars bo'yicha besh daqiqalik tahlilni o'tkazing va bitta to'siqni olib tashlang.
- O'zgarishdan oldin va keyin ikki o'quvchi haqida 5 daqiqalik kuzatuv yozuvi yozing.
- O'quvchi haqida ishlatadigan bitta gapingizni ko'rilgani va nima yordam berishini tasvirlaydigan qilib qayta yozing.
Qo'shimcha o'qish va havolalar
'Darsning nimasi xalaqit beryapti?' deb so'rang, o'quvchilarni hurmat bilan tasvirlang va to'siqlarni birin-ketin olib tashlang.